In november 2023 stemde Nederland voor een nieuwe Tweede Kamer. Voorafgaand aan de verkiezingen schreven politieke partijen hun partijprogramma. Daarom hebben we de programmacommissies onze inbreng gestuurd. Zo hopen we bij te kunnen dragen aan betere gezondheid, in een duurzaam toegankelijk, duurzaam betaalbaar zorgstelsel.
Ons zorgstelsel piept en kraakt. Zorgpersoneel is schaars en de werkdruk is hoog. Vergrijzing versterkt dat probleem. Niet alleen groeit onze behoefte aan zorg, we zien ook massale uitstroom van personeel, wat het beschikbare arbeidspotentieel nog verder beperkt. Eind dit jaar is er in de zorg een tekort aan zo'n 56.000 mensen, oplopend tot meer dan 155.000 werknemers in 2032, zo bleek uit de arbeidsmarktprognose van (inmiddels demissionair) minister Conny Helder1 (Langdurige Zorg).
Tegelijkertijd is het behandelen van ziekte kostbaar en heeft het een enorme milieuvoetafdruk. Eén dag intensive care-zorg bijvoorbeeld staat qua vervuiling gelijk aan 2000 km autorijden, kap van 200 m² bos en het gebruik van minstens 15.000 liter water.2 Nu al is zeven procent van onze CO2-uitstoot afkomstig van de zorg.3
Om zorg duurzaam toegankelijk en betaalbaar te houden is stevige actie nodig, waarvan een deel al is opgenomen in het integraal zorgakkoord dat in het najaar van 2022 gesloten is. Wij denken dat deze vier maatregelen bijdragen aan duurzaam goede zorg, voor patiënten van vandaag, morgen en overmorgen:
Maak van preventie de ruggengraat van ons zorgstelsel
Breid het aanbod aan bevolkings-onderzoek-programma’s uit om ziekte eerder te diagnosticeren
Zorg dat bewezen betere behandeling veel sneller de behandelstandaard wordt
Maak innovatieve medicijnen na EMA-goedkeuring direct toegankelijk voor patiënten
Behandeling van ziekte is zorg die per definitie te laat is. Preventie van (chronische) ziekte verlaagt kosten, vergroot het sociaaleconomisch rendement en verlicht de druk op zorg
Bijna 60 procent van de Nederlandse volwassenen heeft één of meer chronische aandoeningen en dit aantal neemt de komende jaren alleen maar toe.4 Gezondheidsverschillen liggen aan de basis van veel van deze aandoeningen. Diabetes type 2 komt tot vijf keer vaker voor bij lager opgeleiden, mensen die in armoede leven hebben vaker hart- en vaatziekten en vrouwen sterven eerder en vaker dan mannen aan hartfalen.5 Investeringen in het voorkomen van ziekte betalen zich uit: de totale economische druk – inclusief kosten door productiviteitsverlies - van bijvoorbeeld diabetes (type 1 en type 2) was in 2016 al 6,8 miljard euro.6 En dit is slechts één chronische ziekte.
Preventie zou de ruggengraat van ons zorgstelsel moeten zijn. Investeer in het begeleiden van risicogroepen, in leefstijlverandering en in het maken van gezondere keuzes. Investeer daarbij in structureel inzicht in het sociaaleconomisch rendement van zorg. Daarnaast moet preventie breder gedefinieerd worden. Het gaat niet alleen over het voorkomen van ziekte, maar ook over het voorkomen van complicaties en onnodige zorg. Bewezen betere behandeling moet veel sneller de behandelstandaard worden.
Eerder diagnosticeren is beter voor patiënten, beter voor de portemonnee van Nederland en beter voor het milieu (wat op zichzelf weer chronische ziekte voorkomt)
Eén op de tien Nederlanders krijgt te maken met chronische nierschade: een onomkeerbare, slopende aandoening, die het gevolg is van onderliggende ziekte en/of leefstijlkeuzes.7 Slechts de helft van deze mensen weet hiervan. De diagnose wordt vaak pas in een laat stadium gesteld, waardoor veel patiënten uiteindelijk nierdialyse of transplantatie moeten ondergaan. Nierdialyses behoren tot de duurste medische behandelingen in Nederland: de kosten per patiënt bedragen 80.000 tot 120.000 euro per jaar. En niet verrassend: verkeerde- of onderbehandeling is nóg slechter voor het milieu dan de best passende behandeling. Nierdialyse kost jaarlijks wereldwijd 160 miljard liter water en genereert meer dan 900.000 ton voornamelijk plastic afval.8
Voor bepaalde ziekten heeft het bevolkingsonderzoek zich inmiddels bewezen: vroege diagnose beperkt complicaties, biedt betere kwaliteit van leven op lange termijn en kan zelfs het verschil betekenen tussen leven en dood. Bovendien is eerder behandelen veel goedkoper. Nierschade is één voorbeeld, longkanker een tweede. Bereid daarom het aanbod van bevolkingsonderzoek-programma’s uit.
Betere toegang: innovatieve zorg met een duidelijke meerwaarde moet patiënten veel eerder bereiken
Actuele voorbeelden als vaccins of medicijnen tegen chronische longziekten, kanker of bij diabetes laten zien dat de uitkomsten voor patiënten fundamenteel kunnen verbeteren én dat het arbeidsbesparende potentieel van medicijnen groot kan zijn. Bewezen (maar nog niet breed toegepaste) interventies kunnen leiden tot een arbeidsbesparingspotentieel van 2.500 tot 4.500 voltijdsbanen per jaar, zo becijferde PWC voor de Vereniging Innovatieve Geneesmiddelen.9
Toegang tot innovatie is echter een groot probleem in Nederland. Het duurt gemiddeld maar liefst 600 dagen10 voordat geneesmiddelen in Nederland worden vergoed. Bovendien neemt het aantal middelen in het basispakket al jaren af ten opzichte van de Europese benchmark, wat de uitkomsten voor Nederlandse patiënten verslechtert.11 Hoewel er wordt nagedacht over het versnellen van de procedures die verantwoordelijk zijn voor deze wachttijd, lijkt een echte versnelling nog ver weg. Wij bepleiten een systeemverandering: na EMA-goedkeuring direct toegang voor patiënten.
Europese voorbeelden laten zien dat het mogelijk is om én te zorgen voor directe patiëntentoegang én een zorgvuldige kostenbaten-analyse uit te voeren om tot maatschappelijke verantwoorde prijzen te komen.
Bronnen:
2. https://amazingerasmusmc.nl/maatschappelijke-gezondheidszorg/de-intensive-care-gaat-circulair/
3. https://gupta-strategists.nl/storage/files/1920_Studie_Duurzame_Gezondheidszorg_DIGITAL_DEF.pdf
4. https://www.vzinfo.nl/chronische-aandoeningen-en-multimorbiditeit/leeftijd-en-geslacht
5. https://www.pharos.nl/factsheets/sociaaleconomische-gezondheidsverschillen-segv/
6. Netherlands Journal of Medicine, The current total economic burden of diabetes mellitus in the Netherlands; Peters et al; 2017
7. https://nierstichting.nl/over-nieren/hoe-werken-je-nieren/feiten-en-cijfers/
8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5996218/
9. PWC (2022): Verlaging van het personeelstekort in de zorg https://y6e7t2d5.stackpathcdn.com/production/documents/VIG-Verlaging-van-het-personeelstekort-in-de-zorg_Def.pdf
10. https://www.vereniginginnovatievegeneesmiddelen.nl/actueel/de-medicijnsluis-hoe-nu-verder
11. https://www.efpia.eu/media/s4qf1eqo/efpia_patient_wait_indicator_final_report.pdf
NL-12374, date of prod.: Augustus 2023